در بافت تاریخی تهران، بناهای بسیاری وجود دارند که هر یک روایت گر گوشه ای از گذشته این شهر هستند. در میان آن ها، کلیسای نیکلای مقدس جایگاهی ویژه دارد. این کلیسا نه تنها یک مکان مذهبی برای مسیحیان ارتدکس به شمار می رود، بلکه یادگاری از حضور مهاجران روسی در ایران و نخستین خانه سالمندان کشور است. در این مقاله از عجم گشت قصد داریم شما را با این بنای تاریخی و داستان پرفرازونشیب آن آشنا کنیم.
معرفی کلیسای نیکلای مقدس
کلیسای نیکلای مقدس که با نام کلیسای سنت نیکولاس نیز شناخته می شود، یکی از کلیساهای تاریخی تهران است که در خیابان شهید مفتح، روبه روی ساختمان لانه جاسوسی سابق، قرار دارد. این بنا در سال های ۱۹۴۵ تا ۱۹۴۷ میلادی توسط مهاجران روسی ساخته شد. آن ها پس از جنگ جهانی دوم و هم زمان با تغییرات حکومتی در روسیه و به قدرت رسیدن استالین، به ایران پناه آوردند و در تهران ساکن شدند.
مهاجران روسی در محله ای که امروزه خیابان مفتح نام دارد، گرد هم آمدند و با جمع آوری هزینه، ساخت کلیسایی را برای برگزاری مراسم مذهبی خود آغاز کردند. کلیسای نیکلای مقدس به دست مهاجران روس بنا شد و امروز به عنوان یکی از آثار معماری برجسته تهران قدیم شناخته می شود.
تاریخچه شکل گیری کلیسا
سال های ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۳ شمسی، دوران پرفرازونشیبی برای مهاجران روسی ساکن تهران بود. آن ها که از ترس حکومت جدید استالین، وطن خود را ترک کرده بودند، در ایران به دنبال مکانی برای انجام آیین های دینی خود می گشتند. سرانجام با همت و هزینه شخصی، ساخت کلیسای نیکلای مقدس را آغاز کردند.
این کلیسا از همان ابتدا به یکی از مراکز مهم اجتماع روس های ارتدکس در تهران تبدیل شد. پس از انقلاب اسلامی، فعالیت کلیسا مدتی متوقف شد اما در سال ۱۹۹۵ میلادی بار دیگر گشایش یافت و اسقفی از مسکو برای اداره آن اعزام شد. امروزه در مراسم خاص مذهبی، جماعت کوچکی از مسیحیان ارتدکس و کارکنان سفارتخانه های کشورهای اسلاو در این کلیسا گرد هم می آیند.
معمار روسی و سبک معماری کلیسا
طراحی و ساخت کلیسای نیکلای مقدس به نیکولای مارکف، معمار مشهور روس تبار سپرده شد. مارکف که در سال ۱۸۸۲ در تفلیس گرجستان به دنیا آمد و از آکادمی هنرهای زیبای سن پترزبورگ فارغ التحصیل شد، یکی از تأثیرگذارترین معماران دوره پهلوی در ایران به شمار می رود.
پیش از ساخت این کلیسا، مارکف بناهای مهمی چون دانشسرای عالی، دبیرستان انوشیروان دادگر، زندان قصر، مدرسه البرز و سفارت ایتالیا را در تهران طراحی کرده بود. او در کلیسای نیکلای مقدس، سبک معماری روسی را به بهترین شکل به نمایش گذاشت. طاق های بلند، پنجره های رنگی ویترا، نقاشی های دیواری و محراب زیبا، همگی یادآور کلیساهای قدیمی روسیه هستند.
برخی از اشیای ارزشمند موجود در این کلیسا، پس از تخریب کلیسای زرگنده در دوران حکومت کمونیستی استالین، توسط مهاجران روس به ایران آورده شد و به این مکان اهدا گردید. این اشیا امروزه بخشی از هویت تاریخی این بنا را تشکیل می دهند.
وجه تسمیه و نام گذاری کلیسا
نام این کلیسا از نیکلای دوم، آخرین تزار روسیه گرفته شده است. نیکلای دوم به همراه خانواده اش توسط بلشویک ها به قتل رسید و روس های مهاجر که به تهران پناه آورده بودند، به یاد او این کلیسا را نام گذاری کردند. از آنجا که نیکلای از سوی کلیسای ارتودکس روسیه به عنوان قدیس شناخته می شد، به او لقب «نیکلای قدیس رنج کشیده» داده بودند. مهاجران روسی با انتخاب این نام، ارادت خود را به آخرین تزار و وفاداری به آیین ارتدکس به نمایش گذاشتند.
نخستین خانه سالمندان ایران
یکی از نکات جالب توجه درباره کلیسای نیکلای مقدس، ساخت نخستین خانه سالمندان ایران در کنار آن است. بسیاری از روس هایی که به ایران مهاجرت کردند، تنها بودند و خانواده ای در کنار خود نداشتند. به همین دلیل، در کنار کلیسا، خانه ای برای نگهداری از سالمندان روسی تأسیس شد.
این مرکز بعدها به یک مؤسسه خیریه تبدیل شد و علاوه بر سالمندان روس، از مسیحیان، مسلمانان و پیروان دیگر ادیان نیز نگهداری می کرد. فعالیت های خیریه این مرکز، نشان دهنده روحیه نوع دوستی و همبستگی میان اقوام و ادیان مختلف در آن دوران است.
وضعیت کنونی بنا
امروزه با کاهش جمعیت مسیحیان ارتدکس در ایران، کلیسای نیکلای مقدس فعالیت مذهبی چندانی ندارد و بیشتر ایام سال در سکوت به سر می برد. با این حال، این بنا همچنان به عنوان یکی از جاذبه های تاریخی تهران مورد توجه علاقه مندان به معماری و تاریخ قرار دارد.
دوست داران میراث فرهنگی در تلاش هستند تا این کلیسا را در فهرست آثار ملی ایران ثبت کنند. بازدید از داخل کلیسا در حال حاضر امکان پذیر نیست و به دلیل خشک شدن چاه آب، محوطه آن نیز از رونق افتاده است. در کنار کلیسا، یکی از قبرستان های ارتدکس های ایران نیز قرار دارد که خود بخشی از تاریخ این جامعه کوچک را روایت می کند.
نتیجه گیری
کلیسای نیکلای مقدس تهران، فراتر از یک بنای مذهبی، روایت گر بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی ایران است. این کلیسا یادآور حضور مهاجران روسی، تلاش آن ها برای حفظ هویت دینی خود و نیز نخستین گام های تأسیس خانه سالمندان در کشور است. اگر به تاریخ و معماری تهران علاقه دارید، بازدید از این کلیسا و محوطه اطراف آن، شما را با گوشه ای ناشناخته از پایتخت آشنا خواهد کرد. عجم گشت همواره همراه شما در کشف چنین جاذبه های ارزشمندی است.
سوالات متداول
آدرس دقیق کلیسای نیکلای مقدس کجاست؟
این کلیسا در خیابان شهید مفتح (روزولت سابق)، روبه روی ساختمان لانه جاسوسی، نبش کوچه عطارد قرار دارد.
آیا امکان بازدید از داخل کلیسا وجود دارد؟
در حال حاضر بازدید از داخل کلیسا امکان پذیر نیست و تنها می توان نمای بیرونی آن را از نزدیک مشاهده کرد.
چرا این کلیسا به نام نیکلای مقدس نامگذاری شده است؟
این نام به یاد نیکلای دوم، آخرین تزار روسیه که توسط بلشویک ها به قتل رسید و از سوی کلیسای ارتدکس به مقام قدیس نائل شد، انتخاب گردیده است.