کلیسای ارامنه در مشهد
در قلب مشهد، شهری که بیشتر با گنبد طلایی امام رضا (ع) و فرهنگ شیعه اش شناخته می شود، ساختمانی خاموش و کمتر شناخته شده وجود دارد که تاریخچه ای عمیق از تنوع دینی در دل این شهر مذهبی را روایت می کند. این ساختمان کلیسای ارامنه در مشهد است؛ کلیسایی که در میان جریان غالب مذهبی، یادآور حضور جامعه ای کوچک ولی تأثیرگذار از ارامنه مشهد است. در میان خیابان های شلوغ و پر رفت وآمد این کلان شهر زیارتی، کلیسای مسروپ مقدس نه تنها یادگاری از حضور ارامنه در مشهد است، بلکه تنها کلیسای ارامنه در مشهد نیز محسوب می شود که موضوع این مقاله از عجم گشت است.
کلیسای ارامنه در مشهد، گواهی از حضور یک اقلیت مذهبی
تصور رایج از مشهد، شهری تماماً شیعه نشین و مذهبی است؛ اما واقعیت این است که مشهد هم مانند سایر شهرهای بزرگ ایران، میزبان تنوع دینی و فرهنگی بوده و هست. ارامنه مشهد بخشی از این تنوع اند. در حقیقت، تاریخچه حضور آنان به قرن ها پیش بازمی گردد. گفته می شود نادرشاه افشار در پی جنگ های خود با عثمانی، جمعی از ارامنه را از منطقه جلفا به مشهد انتقال داد. این نقل مکان اجباری، سرآغاز شکل گیری یک جامعه ارمنی کوچک در شهری بود که امروزه آن را با زیارتگاه ها و آیین های مذهبی اسلامی اش می شناسیم.
با این حال، ارامنه مشهد هرگز نتوانستند در همه زمینه ها مشارکت آزادانه داشته باشند. فعالیت آنان محدود به صنایعی مانند زرگری، جواهرسازی و تجارت بود. اما این محدودیت ها باعث نشدند که آنان هویت فرهنگی و دینی خود را فراموش کنند. تأسیس کلیسایی مخصوص برای عبادت، از مهم ترین اقداماتی بود که ارامنه مشهد در راستای حفظ هویت خود انجام دادند؛ و آن، ساخت کلیسای مسروپ مقدس بود.
تاریخچه کلیسای مسروپ مقدس
کلیسای مسروپ مقدس که گاهی با نام های کلیسای مریم مقدس یا کلیسای ده دی نیز شناخته می شود، در سال 1941 میلادی (1320 شمسی) توسط ارامنه مشهد ساخته شد. علت این نامگذاری نیز برگرفته از نام مسروپ ماشتوتس، ابداع کننده الفبای ارمنی است. کلیسا در خیابان ارگ سابق (امام خمینی فعلی) و حوالی میدان سوم اسفند (ده دی امروز) ساخته شد.
در آن زمان، افزایش جمعیت ارامنه مشهد نیاز به عبادتگاهی مستقل را پررنگ تر کرد. آنان پس از مکاتبات فراوان با استانداری خراسان، موفق شدند زمینی به مساحت 223 متر مربع خریداری کنند و پس از سه سال تلاش، کلیسای ارامنه در مشهد را بنا کنند. این کلیسا تحت نظارت خلیفه گری ارامنه اصفهان بود و نماد پایداری این اقلیت مذهبی در شهری با اکثریتی مسلمان بود.
معماری و ویژگی های ساختمانی کلیسای ده دی
از لحاظ معماری، کلیسای ده دی با گنبدهای مخروطی و صلیب های فلزی بالای آنها، اولین چیزی است که توجه بیننده را جلب می کند. گنبد بزرگ تر مربوط به تالار اصلی کلیساست و گنبد دوم بر ورودی نصب شده است. اطراف گنبد اصلی، حاشیه ای از کاشی های سفید و سبز دیده می شود که جلوه ای خاص به آن داده است.
در ابتدا، کلیسا سه ورودی داشت، اما با گسترش ساخت وساز در اطراف آن، تنها یکی از ورودی ها باقی ماند. بالای در ورودی، متنی به زبان ارمنی حک شده که تاریخ بنای کلیسا را مشخص می کند. جالب است بدانید ناقوس کلیسا که یکی از نمادهای اصلی کلیساهای ارمنی است، به مناسبت جشن 2500 ساله شاهنشاهی توسط دستور محمدرضا شاه نصب شد و از اصفهان به مشهد آورده شد.
پلان کلیسا تقریباً ذوزنقه ای است و زیربنای آن حدود 300 متر مربع برآورد می شود. درون کلیسا، نقاشی هایی وجود دارد که قدمتشان به 30 تا 70 سال می رسد. تابلوهای سوزن دوزی شده، ظروف نقره ای قدیمی و انجیل هایی به زبان ارمنی و فارسی از جمله آثار ارزشمند این کلیسا بوده اند که برخی از آن ها به موزه تهران منتقل شده اند.
کتابخانه ارامنه، گنجینه ای از میراث فرهنگی
یکی از جالب ترین بخش های کلیسای ارامنه در مشهد، کتابخانه ای است که در بخش جنوبی آن قرار دارد. این کتابخانه در ابتدا محلی برای نگهداری کتاب های ارامنه سبزوار و قوچان بود. حدود 4000 جلد کتاب که بیشترشان به زبان ارمنی و روسی هستند، در این مجموعه نگهداری می شد. البته رطوبت و شرایط نامناسب نگهداری باعث شد تا بسیاری از این کتاب ها به محل دیگری منتقل شوند تا از نابودی نجات یابند.
این کتابخانه تنها یک مجموعه کتاب نیست؛ بلکه میراثی زنده از فرهنگ و زبان ارامنه در شرق ایران است. بسیاری از این کتاب ها، آثاری نایاب هستند که ارزش مطالعاتی بالایی دارند.
مدرسه آرین، مرکز آموزشی ارامنه در مشهد
در ضلع شمالی کلیسا، ساختمانی به نام مدرسه آرین وجود داشت که ویژه آموزش فرزندان ارمنی ساخته شده بود. این مدرسه دارای هشت کلاس و یک تالار اجتماعات بود. در پرونده ثبتی میراث فرهنگی، بخش هایی از این مدرسه نیز به عنوان اثر فرهنگی ثبت شده اند. با این حال، متأسفانه در سال های اخیر ساختمان این مدرسه به فروش رسید و عملاً نقش آن در آموزش جامعه ارمنی پایان یافت.
این مدرسه نماد دیگری از تلاش ارامنه برای حفظ هویت فرهنگی، زبانی و مذهبی شان در مشهد بود؛ تلاشی که باوجود جمعیت محدود، اثرات ماندگاری در تاریخ شهر به جا گذاشت.
افول کلیسا و تلاش برای حفظ آن
با مهاجرت تدریجی ارامنه مشهد به دیگر شهرها، به ویژه در دهه 70 شمسی، کلیسای مسروپ مقدس نیز عملاً خالی از سکنه شد و در معرض فرسایش قرار گرفت. نبود کشیش و تعطیلی مراسم های مذهبی، وضعیت این کلیسا را به حالت نیمه متروکه درآورد. اما در سال 1384، این کلیسا به ثبت ملی رسید و به لطف مشارکت خلیفه گری ارامنه تهران و سازمان میراث فرهنگی، چند مرحله مرمت روی آن صورت گرفت.
با این حال، هنوز کلیسا استفاده فعال ندارد و بیشتر نقش یک اثر تاریخی را ایفا می کند. نکته مهم آن است که کلیسا هنوز پابرجاست و می تواند تبدیل به مکانی برای بازدیدهای فرهنگی، مذهبی و حتی پژوهشی شود.
تنها کلیسای ارامنه در مشهد
آنچه کلیسای مسروپ مقدس را متمایز می کند، این است که تنها کلیسای ارامنه در مشهد است. هیچ کلیسای دیگری از این گروه مذهبی در مشهد وجود ندارد. این مسئله اهمیت این بنا را دوچندان می کند. وجود این کلیسا نشان می دهد که مشهد نیز مانند سایر شهرهای بزرگ ایران، تنوع مذهبی و فرهنگی داشته و دارد.
حفظ این بنا، نه تنها وظیفه ای فرهنگی بلکه پاسداشت تنوعی است که در لایه های تاریخی شهر نهفته است. برای گردشگرانی که همواره فقط به قصد زیارت به مشهد سفر می کنند، بازدید از این کلیسا می تواند نگاهی تازه به شهر بدهد؛ نگاهی که فراتر از کلیشه های رایج است.
سخن پایانی
شاید برای بسیاری، دیدن کلیسای ارامنه در مشهد تجربه ای تازه و حتی شگفت انگیز باشد. شهری که بیشتر با نمادهای اسلامی شناخته می شود، کلیسایی تاریخی در دل خود دارد که روایتگر حضور اقلیتی است که علیرغم تمام محدودیت ها، هویت و ایمان خود را حفظ کرده اند.
کلیسای مسروپ مقدس امروز بیشتر از همیشه نیاز به توجه دارد. بازدید از این کلیسا، نه تنها فرصتی برای دیدن یک اثر تاریخی کم نظیر است، بلکه گامی است در جهت درک بهتر از تنوع فرهنگی و دینی ایران. اگر روزی به مشهد سفر کردید، پیشنهاد می کنیم از کنار خیابان امام خمینی به راحتی نگذرید. نگاهی به درون این کلیسا بیندازید و خود را مهمان بخشی از تاریخ فراموش شده شهر کنید.