مراسم زار یکی از شناخته شده ترین جلوه های فرهنگ جنوب ایران است؛ آیینی که در هرمزگان و به ویژه قشم، ریشه ای تاریخی دارد و سال هاست گردشگران را با حال وهوای اسرارآمیزش جذب می کند. این مراسم همواره با موسیقی، رقص آیینی و باورهای کهن همراه است و ترکیبی از فرهنگ بومی و سنت های آمده از سرزمین های دور را در خود جای داده است. امروز نسخه ای نمادین از آن در برنامه های گردشگری عجم گشت اجرا می شود تا مسافران بتوانند بخشی از این میراث فرهنگی را تجربه کنند.
مراسم زار
این آیین در جنوب کشور در فضایی آمیخته با موسیقی و باورهای شفابخش برگزار می شود و ریشه در زندگی مردمی دارد که از دیرباز با دریا و بادها پیوند خورده اند. مراسم معمولاً با طبل های کوچک و بزرگ آغاز می شود و شرکت کنندگان در حلقه ای دور هم جمع می شوند تا روند درمان یا دفع باد به شکل نمادین اجرا شود. در نسخه های گردشگری، همه چیز کنترل شده، کوتاه و با هدف معرفی فرهنگ بومی پیش می رود تا بازدیدکنندگان بتوانند بدون ورود به حریم باورهای اصلی، تنها نظاره گر این میراث باشند.
زار روی پرده سینما
حضور این آیین در سینمای ایران قدمتی طولانی دارد و فیلم «باد جن» ناصر تقوایی یکی از مهم ترین آثار مرتبط با آن است. این فیلم در بندرلنگه ساخته شد و با نگاهی مستندگونه، ریشه های آیین را بررسی کرد. بعدها کتاب ها و گزارش های بسیاری درباره آن منتشر شد و «اهل هوا» نوشته غلامحسین ساعدی یکی از جامع ترین آثار این حوزه است. همین توجه هنری و پژوهشی باعث شد این مراسم در میان مخاطبان سراسر کشور شناخته شود و گردشگران بیشتری برای دیدن اجرای نمادین آن به قشم سفر کنند.
زار از کجا آمده است و به کجا می رود؟
فرهنگ جنوب ایران با بسیاری از نقاط کشور متفاوت است و این تفاوت ها ناشی از تماس گسترده با دریا و مهاجرت اقوام مختلف به این سواحل است. باور به بادها و ارواح در بسیاری از مناطق اطراف دریای سرخ و اقیانوس هند دیده می شود و شباهت های فراوانی میان این آیین ها وجود دارد. گفته می شود شکل اولیه این باورها از حبشه وارد سرزمین های اسلامی شد و بعدها با آداب محلی ترکیب گشت. حضور مهاجران آفریقایی در جزایر ایرانی نیز این باورها را تقویت کرد و شکل امروزی آن را رقم زد.
اهل هوا و نقش بابا یا ماما
افرادی که گرفتار بادها می شوند در این فرهنگ «اهل هوا» نام دارند؛ کسانی که برای رهایی از درد یا حالت های ناخوشایند روحی، باید نزد بابا یا ماما مراجعه کنند. بابا و ماما معمولاً کسانی هستند که تجربه و مهارت برگزاری مراسم را دارند و با موسیقی آیینی، گیاهان معطر و قدمت فرهنگی این باورها کاملاً آشنا هستند. گفته می شود هر باد شخصیتی متفاوت دارد و برای مواجهه با هرکدام از آن ها مراسم و موسیقی مشخصی به کار می رود. همین تفاوت ها باعث می شود اجرای هر مجلس فضای خاص و رمزآلودی ایجاد کند.
خطرناک ترین بادها
در میان انواع بادها، نوعی که آن را جدی تر و نیرومندتر می دانند، بیشترین حضور را در داستان ها و روایت ها دارد. باور مردم چنین است که این باد مانند موجودی نادیدنی وارد بدن فرد می شود و با آیین هایی خاص باید از کالبد او بیرون رود. فرد مبتلا معمولاً برای مدتی از جمع دور نگه داشته شده و تا زمان اجرای مراسم، برخی چیزها مانند دیدن زن یا مرد غریبه برایش ممنوع می شود. این دوره آمادگی به باور محلی سبب می شود ذهن و بدن فرد عمدتاً در حالت آرامش قرار بگیرد و آمادگی لازم برای مجلس داشته باشد.
مراحل مجلس بازی
پیش از شروع آیین، سفره ای گسترده می شود که روی آن خوراکی ها، قربانی، گیاهان خوش بو و میوه قرار دارد. افراد شرکت کننده وارد اتاق می شوند و کفش های خود را بیرون می آورند. در این فضا صحبت بلند یا رفتار خارج از قواعد، پسندیده نیست و رعایت احترام و سکوت بخش مهمی از مراسم به شمار می آید. شرکت کنندگان حلقه وار دور هم می نشینند و صدای دهل و نی آغازگر روند مراسم می شود. اگر فرد پس از پایان مجلس در آرامش قرار گیرد و نشانه های رهایی حس شود، او نیز به جمع اهل هوا می پیوندد و در مراسم های بعدی نقش همراه را ایفا می کند. این روند نوعی عضویت فرهنگی به شمار می رود و نشانه ای از پیوند فرد با آیین است.
نقش موسیقی در آئین
یکی از چشم گیرترین بخش های مراسم، موسیقی آن است. طبل های آفریقایی، سازهای محلی و آوازهایی که ترکیبی از عربی، بومی و گاهی آفریقایی هستند، حال وهوای خاصی ایجاد می کنند. گردشگران اغلب به خاطر این موسیقی پرانرژی و هیجان انگیز جذب مراسم می شوند و همین بخش است که نسخه نمادین را برای تورها دیدنی تر می کند. ریتم تند سازها و تکان های هماهنگ شرکت کنندگان، حس ارتباط با یک سنت کهن را زنده می سازد.
مراسم زار و گردشگری
در سال های اخیر این آیین به یکی از جذابیت های مهم سفر به قشم تبدیل شده و تورهای محلی بخش کوچکی از آن را برای معرفی فرهنگ بومی اجرا می کنند. هدف از این نمایش ها ایجاد احترام نسبت به سنت های جنوب و آشنایی گردشگران با پیشینه فرهنگی منطقه است. در عجم گشت نیز می توان تورهایی را انتخاب کرد که بازدید از مراسم های نمادین، آشنایی با موسیقی محلی و دیدن جاذبه های طبیعی را در یک تجربه کامل ترکیب می کنند. چنین تورهایی فرصتی برای شناخت زندگی مردم ساحل نشین و باورهای دیرینه آن ها فراهم می آورند.
نتیجه گیری
آیین زار بخشی از هویت فرهنگی جنوب ایران است؛ آیینی با ریشه هایی عمیق در تاریخ، موسیقی و درمان های آیینی. هرچند امروز بیشتر به صورت نمادین اجرا می شود، اما همچنان یکی از مهم ترین جذابیت های گردشگری قشم به شمار می رود. سفر به جنوب بدون دیدن گوشه ای از این فرهنگ کامل نمی شود و تجربه آن در کنار جاذبه های طبیعی و مردمان مهمان نواز منطقه، تصویری متفاوت از ایران را پیش روی گردشگران قرار می دهد.