آب انبارها یکی از مهم ترین و حیاتی ترین سازه های معماری ایران به شمار می روند. در میان این بناهای ارزشمند، آب انبار سردار بزرگ در شهر قزوین نه تنها به دلیل کارکرد ذخیره سازی آب، بلکه به خاطر شکوه و زیبایی معماری اش زبان زد خاص و عام است. این اثر تاریخی که امروزه به موزه آب قزوین تبدیل شده، هر ساله گردشگران بسیاری را از سراسر ایران و جهان به خود جذب می کند و بی گمان یکی از مهم ترین جاذبه های گردشگری قزوین برای خوانندگان عجم گشت به حساب می آید.
معرفی آب انبار سردار بزرگ
آب انبار سردار بزرگ، بزرگترین آب انبار تک گنبدی ایران و جهان است. این بنای ارزشمند در سال ۱۱۹۱ هجری شمسی (۱۲۲۷ هجری قمری – ۱۸۱۲ میلادی) در محله راه ری شهر قزوین ساخته شده است. قزوین به دلیل قرار گرفتن در منطقه ای با آب و هوای خشک، سال ها با مشکل کم آبی دست و پنجه نرم می کرد و همین امر باعث شد تا آب انبارهای متعددی در نقاط مختلف این شهر احداث شود. آب انبار سردار بزرگ یکی از باشکوه ترین این بناهاست که امروزه با گنبد آجری رفیع و بادگیر فیروزه ای اش، در بافت تاریخی شهر قزوین خودنمایی می کند.
تاریخچه آب انبار
بانیان این آب انبار بزرگ، دو برادر از سرداران شجاع دوران فتحعلی شاه قاجار به نام های محمدحسن خان و محمدحسین خان بودند. این دو سردار که در جنگ های ایران و روسیه دلیری های بسیاری از خود نشان دادند، پس از پایان جنگ ها نیز دست از خدمت به مردم برنداشتند و بناهای عام المنفعه ای را در گردشگری قزوین احداث کردند. از جمله این بناها می توان به مدرسه سردار و دو آب انبار در محله های مختلف شهر اشاره کرد. آب انباری که توسط برادر بزرگ تر ساخته شد، در خیابان راه آهن قرار دارد و به همین دلیل به «سردار بزرگ» معروف گردید و آب انبار دیگر که در خیابان تبریز واقع شده، به «سردار کوچک» شهرت یافت. این آب انبار در تاریخ ۸ شهریور ۱۳۵۵ با شماره ثبت ۱۳۳۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
معماری آب انبار سردار بزرگ
معماری آب انبار سردار بزرگ، نمونه ای بی نظیر از هنر و دانش مهندسی دوران قاجار به شمار می رود. این بنا همچون دیگر آب انبارهای ایران، از بخش های مختلفی چون سردر، راه شیر، پاشیر و مخزن تشکیل شده است. ارتفاع گنبد این آب انبار از کف زمین تا راس آن به ۲۸.۵ متر می رسد که آن را به یکی از بلندترین گنبدهای آجری ایران تبدیل کرده است. بر روی سطح آجری گنبد، روزنه هایی برای تأمین نور مخزن تعبیه شده است. همچنین در راس گنبد، یک گنبد کوچک مخروطی با کاشی های فیروزه ای قرار دارد که به عنوان بادگیر مرکزی عمل تهویه را انجام می داده است.
در ابتدای ورودی اصلی، دو سکوی سنگی برای نشستن و استراحت مردم تعبیه شده است. سردر بنا دارای قوس جناغی است و طاق نمای عریض آن با آجرکاری و کاشی کاری در طرح های هندسی متفاوت، چشمان هر بیننده ای را خیره می کند. این تزئینات ظریف و هنرمندانه، نشان از ذوق و سلیقه معماران آن دوران دارد.
پس از عبور از سردر، پله های ورودی به آب انبار آغاز می شود که حدوداً ۵۰ پله دارد. ارتفاع هر پله حدود ۲۵ سانتی متر است و برای رسیدن به راه شیر باید نزدیک به دوازده و نیم متر به پایین رفت. راه شیر دارای سقف قوسی شکل است و در طول این راهرو، چهار شیر آب در فواصل معین تعبیه شده که با کم و زیاد شدن آب در مخزن، از شیرهای پایین تر استفاده می شده است. در انتهای راه شیر، مخزن آب انبار قرار دارد که طرحی مربع شکل به ابعاد تقریبی ۱۷ متر دارد. گنجایش این مخزن در حدود سه هزار مترمکعب است و دیواره های آن با شفته آهک ساخته شده و با ساروج روکش گردیده است.
وضعیت کنونی آب انبار
آب انبار سردار بزرگ در حال حاضر به موزه آب قزوین تبدیل شده است. این تغییر کاربری هوشمندانه، نه تنها باعث حفظ و نگهداری این اثر ارزشمند شده، بلکه فرصتی فراهم آورده تا گردشگران و علاقه مندان به تاریخ و معماری، از نزدیک با یکی از شاهکارهای مهندسی ایران زمین آشنا شوند. ثبت این بنا در فهرست آثار ملی ایران، توجه بیشتری را به این جاذبه گردشگری جلب کرده و هر ساله بازدیدکنندگان بسیاری از آن دیدن می کنند. امروزه موزه آب قزوین در این مکان پذیرای گردشگرانی است که مشتاقانه از این شاهکار معماری دیدن می کنند.
نتیجه گیری
قزوین، شهری با پیشینه ای درخشان که روزگاری پایتخت سلسله صفویان بوده، آثاری از دوره های مختلف تاریخی را در دل خود جای داده است. آب انبار سردار بزرگ، یادگاری ارزشمند از دوران قاجار، نمونه ای شگفت انگیز از تلاش انسان برای غلبه بر کم آبی و خلق آثاری ماندگار است. این بنا با معماری بی نظیر و تاریخچه پرفراز و نشیب خود، نه تنها یکی از مهم ترین جاذبه های گردشگری قزوین به شمار می رود، بلکه گواهی است بر هوش و خلاقیت نیاکان ما در مواجهه با چالش های طبیعی. بازدید از این آب انبار تاریخی، سفری است به دل تاریخ و فرصتی برای درک بهتر زندگی در روزگاران گذشته.
سوالات متداول
آب انبار سردار بزرگ کجا قرار دارد؟
این آب انبار در شهر قزوین، خیابان راه آهن و در محله راه ری واقع شده است.
آیا بازدید از آب انبار سردار بزرگ نیاز به بلیط دارد؟
بله، برای بازدید از این آب انبار که اکنون به موزه آب تبدیل شده، باید بلیط ورودی تهیه کنید.
ساعت بازدید از آب انبار سردار بزرگ چگونه است؟
این مجموعه همه روزه به جز روزهای تعطیل رسمی، پذیرای بازدیدکنندگان است.